Tüketici fiyat endeksi (CPI)
Diğer adlar / kısaltmalar: CPI, consumer price index
İlişkili arama terimleri: enflasyon verisi. Bu terimler aynı anlamda kullanılmayabilir.
ABD BLS tarafından yayımlanan, tüketicilerin ödediği fiyatların zaman içindeki değişimini izleyen endeks ailesi. Endeks seviyesi, aylık/yıllık değişim ve gıda-enerji hariç seri ayrı ölçümlerdir.
Yapı ve işleyiş
CPI, ABD tüketici fiyatlarını izleyen bir endeks ailesidir. Endeks düzeyi, belirli bir referans tabanına göre fiyat hareketini özetler; dolar cinsinden bir alışveriş sepeti faturası değildir. Başlık seri ile gıda ve enerji hariç seri farklı kapsamlar taşır. Birini diğerinin yerine kullanmak, ölçülen fiyat grubunu değiştirir.
Enflasyon oranı endeksin iki tarih arasındaki oransal değişiminden hesaplanır. Aylık oran için önceki ay, yıllık oran için geçen yılın aynı ayı paydadır. Yıllık oranın değişmesi yalnız son ayın hareketinden değil, karşılaştırmadan çıkan eski ayın düzeyinden de etkilenir; baz etkisi denen ayrım budur. Kısa dönem karşılaştırmada mevsimsel etkiden arındırılmış seri kullanılmasıyla arındırılmamış serinin okunması da aynı işlem değildir.
Nasıl okunur?
- Serinin CPI-U gibi kapsamını, tüm kalemler mi çekirdek mi olduğunu, bölgesini ve mevsimsel düzeltme durumunu belirle.
- Endeks düzeyini oranla karıştırma; aylık ve yıllık karşılaştırmanın iki tarihini ayrı yaz.
- (Yeni endeks / karşılaştırma endeksi − 1) × 100 hesabını aynı tanımlı seri üzerinde uygula.
- Yayımlanan sürümü ve düzeltme yöntemini kaydet. Yıllık orandaki değişimi yorumlarken önceki yılın karşılaştırma düzeyini de incele.
Tüketici fiyat endeksi (CPI)
Tamamen kurgusal endeks önceki ay 300, yeni ay 303 ise değişim (303/300−1)×100 = %1’dir. Yıllık oranı bulmak için geçen yılın aynı ayı gerekir.
Kurgusal tüketici fiyat endeksi düzeyi
Sayısal verileri göster
| Nokta / dönem | Değer |
|---|---|
| Önceki ay | 300 |
| Yeni ay | 303 |
- Ayrımı koru
Endeksin 303 olması fiyatların o ay %303 arttığı anlamına gelmez.
- Bu hatadan kaçın
Aylık mevsimsellikten arındırılmış oranla yıllık oranı aynı seri gibi karşılaştırmak.
Üç endeks puanı neden yüzde üç değildir?
Yukarıdaki grafik üzerinden
Grafikte önceki ay 300, yeni ay 303’tür. Mutlak fark 303 − 300 = 3 endeks puanıdır. Oransal aylık değişim 3 / 300 × 100 = %1 olur. Endeksin üç puan yükselmesi yüzde üç yükselmesi demek değildir; payda sonucu belirler.
Grafikte geçen yılın aynı ayının düzeyi bulunmadığı için yıllık enflasyon hesaplanamaz. Ayrıca bu iki kurgusal sütunun mevsimsel düzeltme durumu verilmemiştir; onları gerçek bir başlık CPI açıklaması diye adlandıramayız. Çizim yalnız düzey ile değişim oranı ayrımını öğretir.
Koşullar ve yorum sınırları
CPI, tek bir kişinin tüm harcama deneyimini bire bir temsil etmez; kapsam ve ağırlıklar toplu ölçüme aittir. Endeksin yükselmesi de her kalemin aynı oranda pahalandığını söylemez.
ABD CPI-U’nun arındırılmamış serileri rutin aylık geç veri revizyonuna genellikle tabi değilken, mevsimsel düzeltilmiş geçmiş değerler düzeltme faktörleriyle değişebilir; farklı seri türlerini tek revizyon kuralına bağlamamak gerekir. Endeks oranından sonraki piyasa yönü doğrudan hesaplanamaz.
Yakın kavramlardan farkı
Endeks düzeyi fiyatların referans tabanına göre konumunu, enflasyon oranı iki tarih arasındaki değişimini anlatır. Enflasyonun yavaşlaması fiyatların düştüğü anlamına gelmez: pozitif fakat daha düşük oran, fiyat düzeyinin daha yavaş yükselmesiyle de oluşabilir.
Konuyu ders içinde öğren
Yayın ilkeleri · Gözden geçirme: 2026-11-09