Dayanak varlık
Diğer adlar / kısaltmalar: underlying
Bir türev sözleşmenin değerinin bağlı olduğu varlık veya ölçüt.
Yapı ve işleyiş
Dayanak, türev sözleşmenin hangi fiyatı veya ölçütü referans aldığını söyler. Bir pay opsiyonunda bu ilgili pay olabilir; bir endeks sözleşmesinde fiziksel olarak tek parça satın alınan bir nesne yerine hesaplanan endeks düzeyi söz konusudur. Dayanağın adını bilmek başlangıçtır; kullanılan fiyat kaynağı, sözleşme vadesi ve uzlaşma referansı da önemlidir.
Dayanak fiyatı ile türev değeri arasındaki bağ sözleşme kuralından türetilir. Kullanımı 100 olan call için vade sonu içsel değer, dayanak 100’ü aşana kadar sıfır; aştıktan sonra aradaki farktır. Bu hesap dayanağın fiyatını yeniden adlandırmaz, o fiyat üzerinde yeni bir dönüşüm uygular. Dolayısıyla aynı grafikteki üst ve alt panel aynı birimi veya aynı ekonomik büyüklüğü göstermeyebilir.
Nasıl okunur?
- Sözleşmenin hangi varlık veya endekse bağlı olduğunu, hangi kotasyonun referans alındığını belirle.
- Dayanak düzeyi ile türevin kullanım fiyatını ve primini ayrı sütunlar gibi düşün; bunların görevlerini karıştırma.
- Gözlemin vade sonu mu vade öncesi mi olduğunu seç. Örnekte alt panel yalnız vade sonu içsel değer dönüşümüdür.
- Dayanak girdisini sözleşme formülüne yerleştir; bulunan sonucun birim değer mi, toplam sözleşme tutarı mı, prim dahil net sonuç mu olduğunu adlandır.
Opsiyonun değeri hangi fiyatla ilişkili?
Üst panel dayanak fiyatını, alt panel kullanım 100 olan call’ın vade sonu içsel değerini gösterir. Prim alt panelde çıkarılmamıştır.
Dayanak varlığın fiyatı
Sayısal verileri göster
| Nokta / dönem | Değer |
|---|---|
| 1 | 90 |
| 2 | 95 |
| 3 | 100 |
| 4 | 105 |
| 5 | 110 |
Call vade sonu içsel değeri
Sayısal verileri göster
| Nokta / dönem | Değer |
|---|---|
| 90 | 0 |
| 95 | 0 |
| 100 | 0 |
| 105 | 5 |
| 110 | 10 |
- Dayanağı belirle
100 kullanım fiyatıyla karşılaştırılan seri, sözleşmenin dayanak varlığının fiyatıdır.
- İçsel değeri net kazanç sanma
110’da içsel değer 10’dur; alıcının net sonucunda ödediği prim ve maliyetler de gerekir.
110 fiyatının 10 içsel değere dönüşmesi
Yukarıdaki grafik üzerinden
Üst panelde dayanak fiyatları 90, 95, 100, 105 ve 110’dur. Kullanım fiyatı 100 olarak sabitlenmiştir. 95 için max(95 − 100, 0) = 0; 105 için max(105 − 100, 0) = 5; 110 için 10 bulunur. Alt paneldeki sıfır, sıfır, sıfır, 5 ve 10 bu dönüşümün sonucudur.
Grafik prim vermediği ve alt panelde prim çıkarmadığı için 105 noktasındaki 5’i net kâr diye okuyamayız. Aynı şekilde dayanağın 100’den 110’a yükselmesi, opsiyonun piyasa priminin tam 10 arttığını söylemez. Burada iki panel arasındaki tek tanımlı ilişki vade sonu içsel değer hesabıdır.
Koşullar ve yorum sınırları
Yalnız dayanak fiyat serisi, opsiyonun vade öncesi fiyatını belirlemeye yetmez. Sözleşme koşulları ve diğer fiyatlama girdileri eksiktir; eksiklik, içsel değer hesabının yanlış olduğu anlamına gelmez.
Bir endeksin düzeyi ile o endeksi izleyen fon, vadeli sözleşme veya farklı veri sağlayıcısının serisi bire bir aynı nesne değildir. Karşılaştırmada referans ve zaman damgası eşleşmiyorsa görülen farkın nedenini tek başına fiyat grafiğinden çıkaramayız.
Yakın kavramlardan farkı
Kullanım fiyatı sözleşmede belirlenen eşik, dayanak fiyatı ise değişen girdidir. Prim hakkın piyasa bedeli, içsel değer ise belirli fiyat ilişkisiyle hesaplanan bileşendir. Bu dört büyüklüğü ayırmak, pahalı dayanağın mutlaka pahalı veya kârlı bir opsiyon anlamına geldiği yanılgısını önler.
Konuyu ders içinde öğren
Yayın ilkeleri · Gözden geçirme: 2026-11-09