Türev ürün
Diğer adlar / kısaltmalar: derivative
Değeri başka bir varlığa, endekse veya ölçüte bağlı finansal ürün.
Yapı ve işleyiş
Türev ürünün değerini anlamak için önce bağlı olduğu ölçütü, sonra sözleşmenin bu ölçüte nasıl tepki verdiğini ayırırız. Dayanak bir pay veya emtia olabileceği gibi bir endeks ya da başka bir referans da olabilir. Aynı dayanağa bağlı olmak, aynı getiriyi üretmek anlamına gelmez: hak, yükümlülük, vade ve ödeme formülü aradaki ilişkiyi değiştirir.
Grafik arkasındaki yapı bir eşleştirme kuralıdır: dayanak belirli bir değere geldiğinde sözleşme hangi nakit akışını veya teslim yükümlülüğünü doğurur? Doğrusal forwardda fiyat farkı iki yönde de işler. Alınmış call opsiyonunda ise hak kullanılmadığında içsel değer sıfırda kalır; başta ödenen prim net sonucu aşağı taşır. Bu iki sonuç eğrisi, tek bir dayanak fiyatının neden ürünleri eşitlemediğini gösterir.
Nasıl okunur?
- Dayanağı ve sözleşmenin hangi tarih veya gözlemde bu dayanağa bağlandığını tanımla.
- Ödeme kuralının doğrusal fiyat farkı mı, koşullu hak mı olduğunu ayır; kullanım fiyatı ile forward teslim fiyatını birbirinin yerine koyma.
- Her ürün için miktar, çarpan, prim ve maliyet kapsamını eşitlemeden sonuçlarını karşılaştırma.
- Vade sonu ödeme eğrisi ile ürünün bugünkü piyasa fiyatını ayrı sorular olarak ele al; aradaki zaman ve sözleşme farkını kaydet.
Aynı dayanak, farklı sözleşme sonucu
100 başlangıçlı birimlik forward ile kullanım 100, prim 5 olan call opsiyonu aynı vade sonu fiyatlarında farklı sonuç verir.
Vade sonunda forward ve call
- Call alıcısı
- Sıfır sonuç: 0
Sayısal verileri göster
| Nokta / dönem | Değer | Call alıcısı |
|---|---|---|
| Dayanak 90 | -10 | -5 |
| 95 | -5 | -5 |
| 100 | 0 | -5 |
| 105 | 5 | 0 |
| 110 | 10 | 5 |
| 115 | 15 | 10 |
- Doğrusal çizgiyi oku
Forward için 100’e göre fiyat farkı gösterilir; 90’da −10, 110’da +10’dur.
- Hak ile yükümlülüğü ayır
Call alıcısında prim dahil kayıp bu örnekte 5 ile sınırlıdır. İki ürün aynı dayanağa bağlı olsa da aynı riski taşımaz.
110 dayanak iki üründe neden farklı sonuç verir?
Yukarıdaki grafik üzerinden
Grafikte birimlik forwardın referans fiyatı 100’dür. Dayanak 110 olduğunda forward sonucu 110 − 100 = +10 olur. Aynı noktada kullanım fiyatı 100 ve primi 5 olan call alıcısının sonucu max(110 − 100, 0) − 5 = +5’tir. İki eğrinin farkı burada ödenen primden gelir.
Dayanak 90’a indiğinde forward −10 üretirken call alıcısının sonucu −5’te kalır; kullanılmayan alım hakkının içsel değeri negatif olmaz. 105 noktasında forward +5, call ise sıfırdır. Grafik bu fiyatları aynı vade sonunda alternatif senaryolar olarak karşılaştırır; forward için ayrıca başlangıç maliyeti veya finansman kalemi eklenmemiştir.
Koşullar ve yorum sınırları
Bu iki örnek türev ailesinin tamamı değildir. Sözleşme doğrusal değilse, farklı para biriminde uzlaşıyorsa veya başka tarihlerde nakit akışı doğuruyorsa sonuç formülü değişir.
Dayanakla türev arasında ilişki bulunması, fiyatların her an aynı olmasını gerektirmez. Vade, taşıma koşulları ve opsiyonlarda süre/oynaklık gibi girdiler bilinmeden iki ürünün bugünkü fiyat farkına yanlış fiyatlama denemez.
Yakın kavramlardan farkı
Dayanak varlık, sözleşmenin bağlı olduğu nesnedir; türev ise bu nesneye bağlı ödeme veya hak düzenidir. Kaldıraç bununla aynı sınıflandırma değildir: türev olmak belirli bir sabit kaldıraç oranını, spot olmak da her durumda finansmansız işlem yapıldığını kanıtlamaz.
Konuyu ders içinde öğren
Yayın ilkeleri · Gözden geçirme: 2026-11-09